چگونه کالیبر ۳۲۱ اُمگا به اولین موتور ساعت در ماه تبدیل شد

از خیلی جهات، فضا و اکتشافات فضایی به بخشی عادی از زندگی ما تبدیل شده. همه‌ی ما دستگاهی همراه خودمون داریم که به سیگنال‌های فضایی گوش میده: گوشی موبایلمون. بیشتر گوشی‌ها می‌تونن پیام‌ها رو از ماهواره‌های GPS که در مداری با فاصله بیش از ۲۰ هزار کیلومتر از زمین قرار دارن، دریافت کنن. همانطور که فضا با زندگی ما گره خورده، زمان‌سنجی هم از فضا جدانشدنیه.

اساس کار GPS بر پایه‌ی ساعت‌هاست. یک ماهواره سیگنالی می‌فرسته با این پیام: «من این سیگنال رو در زمان X فرستادم.» گوشی شما هم زمان Y، یعنی لحظه‌ی دریافت سیگنال رو ثبت می‌کنه. اختلاف زمانی بین ارسال و دریافت (Y منهای X) وقتی با سرعت مشخص سیگنال (که از فیزیک می‌دونیم چقدره) ترکیب بشه، فاصله‌ی شما از اون ماهواره رو مشخص می‌کنه. اگه فاصله‌ی شما از سه ماهواره‌ی مختلف مشخص بشه، موقعیت دقیق شما با روشی به نام سه‌جانبی‌یابی (trilateration) پیدا میشه. این سه فاصله، در واقع قطر سه دایره‌ی منحصربه‌فرد هستن که هر ماهواره در مرکز یکی از اون‌ها قرار داره. این سه دایره فقط در یک نقطه همدیگه رو قطع می‌کنن و اون نقطه، دقیقاً همونجاییه که شما هستید.

اما نکته‌ی واقعاً شگفت‌انگیز در مورد زمان‌سنجی و فضا اینه که فضانوردان وقتی در اون خلأ خطرناک هستن، معمولاً از یک دستگاه مکانیکی برای ثبت زمان استفاده می‌کنن. نه مداری در کاره، نه باتری و نه نمایشگر LCD؛ فقط چرخ‌دنده‌هایی که با دقت تراش خوردن و با انرژی یک فنر کار می‌کنن. و فقط یک مکانیزم بود که تونست اولین تأییدیه رو برای فعالیت‌های خارج از سفینه در فضا به دست بیاره: کالیبر ۳۲۱ امگا (Omega Calibre 321)، موتوری که کمی بعد از معرفی به دنیا، قلب تپنده‌ی ساعت امگا اسپیدمستر پروفشنال (Omega Speedmaster Professional) شد. من با همین آشنایی اندک با این تاریخچه، اخیراً در یک سخنرانی بسیار شلوغ از ساعت‌ساز معروف، برنهارد اشتوبر (Bernhard Stoeber) در انجمن ساعت‌شناسی نیویورک شرکت کردم تا درباره‌ی این قطعه‌ی شگفت‌انگیز از فناوری سوئیس بیشتر یاد بگیرم.

آقای اشتوبر یک ساعت‌ساز نسل چهارمه و به مدت ۱۱ سال در یک سمت ارشد ساعت‌سازی برای امگا کار کرده. اون در دهه‌ی ۱۹۸۰ در نیویورک مشغول به کار بود و شخصاً ساعت‌های امگا اسپیدمستری رو که در مأموریت‌های ناسا به فضا فرستاده شده بودن، سرویس می‌کرد. این سرویس‌ها سالانه و تحت قراردادی که ناسا و امگا بیش از ۱۰ سال قبلش امضا کرده بودن، انجام می‌شد. به جرئت می‌شه گفت که آقای اشتوبر یکی از بزرگ‌ترین متخصصان جهان در زمینه‌ی اسپیدمستر و کالیبر ۳۲۱ هست؛ اون حتی کپی‌هایی از نقشه‌های فنی اصلی این کالیبر رو در اختیار داره و اون‌ها رو با کسانی که امروز در حال یادگیری سرویس این موتور هستن، به اشتراک گذاشته.

شاید فکر کنید که شماره‌ی این موتور خیلی هوشمندانه و با اشاره به لحظات پایانی شمارش معکوس پرتاب موشک انتخاب شده: «…۳ …۲ …۱ … پرتاب!» اما در واقعیت، این کالیبر در سال ۱۹۴۶ توسط امگا شماره‌گذاری شد، یعنی ۱۸ سال قبل از اینکه فضانورد والی شیرا (Wally Schirra) در مأموریت مداری مرکوری-اطلس ۸، سیگما ۷، کالیبر ۳۲۱ رو با خودش به فضا ببره. پدربزرگ و مادربزرگ پدری شیرا اهل سوئیس و باواریا بودن که شاید تا حدی توضیح بده چرا اون یک امگا اسپیدمستر داشت. شیرا ساعت شخصی خودش رو در اولین پرواز فضایی‌اش به همراه داشت و بعد از اون هم دو فضانورد دیگه همین کار رو با اسپیدمسترهای شخصی خودشون انجام دادن (استافورد در سال ۱۹۶۵ و گوردون در سال ۱۹۶۷).

آقای اشتوبر همچنین توضیح داد که کالیبر ۳۲۱ در واقع محصول یک شرکت دیگه به نام لمانیا (Lemania) بود. امگا، تیسوت و لمانیا از طریق یک شرکت هلدینگ به نام SSIH با هم در ارتباط بودن. در سال ۱۹۴۰، امگا به لمانیا مأموریت داد تا یک موتور کرنوگراف ۲۷ میلی‌متری بسازه که دو صفحه‌ی فرعی برای ثبت زمان سپری‌شده داشته باشه. این پروژه به آلبرت پیگه (Albert Piguet) سپرده شد که به همراه دو همکارش، موتور لمانیا CH27 رو توسعه داد. این موتور توسط امگا با نام کالیبر ۳۲۰ فروخته می‌شد. این موتور قطعات قابل تعویض و شمارشگر ساعت نداشت.

یکی از مهم‌ترین بهبودهایی که در کالیبر بعدی این سری، یعنی ۳۲۱، به وجود اومد، معرفی سیستم ضد شوک اینکابلاک (Incabloc) برای محافظت از چرخ تعادل (balance wheel) بود. همونطور که خواهیم دید، وقتی پای یک ساعت مچی تأیید شده برای پرواز فضایی به میون میاد، ناسا به درستی نگران استرس‌های ناشی از «دلتا-وی» (Delta-v) بود؛ یعنی نیروهای شدیدی که در هنگام شتاب‌گیری و کاهش سرعت، موقع ورود و خروج از جو زمین، به ساعت و فضانوردان وارد می‌شد. بهبود کالیبر ۳۲۰ با اضافه کردن سیستم ضد شوک، برای پذیرفته شدن این موتور توسط ناسا حیاتی بود.

دیاگرام اصلی پتنت اینکابلاک در سال ۱۹۳۳.

در سال ۱۹۶۸، امگا کالیبر ۸۶۱ رو معرفی کرد و برای ناراحتی کلکسیونرهای اسپیدمستر، تولید کالیبر ۳۲۱ رو متوقف کرد. مهم‌ترین به‌روزرسانی ۸۶۱ نسبت به ۳۲۱، قابلیت تعویض قطعاتش بود. وقتی از آقای اشتوبر پرسیدن کدوم موتور رو ترجیح میده، اون اشاره کرد که به عنوان یک ساعت‌ساز، ۳۲۱ جذابیت بیشتری داشت چون برای رسیدن به استانداردهای کارخونه، به تنظیمات دقیقی نیاز داشت. به طور خاص، موتورهای ۳۲۱ با تنظیمات «سفارشی» یک ساعت‌ساز روی چکشک‌های فلای‌بک (که کرنوگراف رو به صفر برمی‌گردونن) شخصی‌سازی می‌شدن. به همین دلیل، هر کالیبر ۳۲۱ با بقیه متفاوت بود و اثر ارزیابی دقیق و تنظیمات ظریف یک ساعت‌ساز رو با خودش داشت. در مقابل، کالیبر ۸۶۱ چرخ ستونی (column wheel) مدل ۳۲۱ رو با مجموعه‌ای از بادامک‌ها (cams) جایگزین کرده بود. این ویژگی، در کنار قابلیت تعویض قطعات، باعث می‌شد که موتورها یکنواخت‌تر باشن و کمتر حس سفارشی بودن رو بدن.

علاقه‌مندان به اسپیدمستر هم عموماً با نظر آقای اشتوبر در مورد برتری موتور ۳۲۱ موافقن. بدون شک این موضوع به این واقعیت برمی‌گرده که در سال ۱۹۶۵، این کالیبر تنها مکانیزمی بود که از آزمایش‌های بی‌رحمانه‌ی ناسا سربلند بیرون اومد. ساعت‌های کاندیدا از طرف رولکس، لونژین و همیلتون نتونستن از این آزمون‌ها عبور کنن. تا جایی که آقای اشتوبر اطلاع داره، حتی کالیبر ۸۶۱ خود امگا هم نتونست آزمایش‌های ناسا رو با موفقیت پشت سر بذاره. کالیبر ۳۲۱ از شش شوک ۴۰ جی (40G) که از شش جهت مختلف وارد می‌شد، جان سالم به در برد. این مقدار، بیش از ۵.۵ برابر حداکثر نیروی جی هست که ناسا در هنگام بازگشت مأموریت‌های آپولو ۷ تا ۱۷ ثبت کرده؛ یک حاشیه‌ی اطمینان بسیار عالی. شیشه‌ی اسپیدمستر در ده چرخه‌ی ۲۴ ساعته در رطوبت بالای ۹۵ درصد و دمایی بین ۲۵ تا ۷۰ درجه‌ی سانتی‌گراد، دچار بخارگرفتگی نشد. به عقیده‌ی آقای اشتوبر، تقریباً تمام ساعت‌های دیگه در این آزمون شکست می‌خوردن. بقیه‌ی آزمایش‌های ناسا هم به همین اندازه تحسین‌برانگیز بودن.

به عنوان کلکسیونر ساعت، ما این شانس رو داریم که شاهد بازگشت کالیبر ۳۲۱ به خط تولید امگا از سال ۲۰۱۹ باشیم. تابستان گذشته، اسپیدمستر مون‌واچ پروفشنال ۳۲۱ (Speedmaster Moonwatch Professional 321) در بدنه‌ی پلاتینیوم با قیمتی کمی بیش از ۵۶,۴۰۰ دلار آمریکا عرضه شد و همین الان هم برای خریدش لیست انتظار وجود داره. فردای سخنرانی آقای اشتوبر هم، امگا با سروصدای زیادی نسخه‌ی استیل اسپیدمستر پروفشنال رو با یک کالیبر ۳۲۱ کمی اصلاح‌شده و با قیمت تقریبی ۱۴,۱۰۰ دلار آمریکا معرفی کرد.

خیلی‌ها این سؤال رو مطرح می‌کنن که آیا این برچسب قیمت پنج رقمی منطقیه یا نه. اما همونطور که تیم محترم پشت صفحه‌ی اینستاگرام horology_ancienne اشاره کرده، این ساعت‌سازان نخبه‌ی دپارتمان آتلیه توربیون (Atelier Tourbillon) امگا هستن که برای ساخت این ساعت‌ها از یک روش تولید قدیمی پیروی می‌کنن: یعنی مونتاژ موتور، قرار دادن اون در قاب و نصب بند، همگی توسط یک نفر انجام می‌شه. هر ساعت توسط یک ساعت‌ساز واحد «متولد» می‌شه. در حالی که در روش‌های معمول‌تر «خط مونتاژ»، هر ساعت‌ساز مجموعه‌ی محدودی از وظایف رو انجام میده و ساعت‌ها از یک نفر به نفر بعدی منتقل می‌شن. فاصله گرفتن از تولید خط مونتاژ، تا حد زیادی دلیل این قیمتیه که می‌بینیم، چون خط مونتاژ فرآیند کارآمدتریه.

برای خریداران احتمالی، درک این نکته مفیده که به لطف تنظیمات دقیق روی قطعات غیرقابل تعویض (که توسط ساعت‌سازان بسیار باتجربه انجام می‌شه)، کالیبر ۳۲۱ تونست از آزمایش‌های ناسا سربلند بیرون بیاد. امروز، امگا ساعتی رو ارائه میده که دوام و عملکردش به طور مشابه، از طریق تلاش‌های یک صنعتگر با دهه‌ها تجربه به دست اومده. عرضه‌ی اسپیدمستر ۳۲۱ در سال ۲۰۲۰، نمایانگر نوعی هنر در مونتاژه که معمولاً با برندهای مستقل و کوچیک شناخته می‌شه. با این حال، در این ساعت، این هنر با قدرت ماندگاری یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان سوئیس ترکیب شده. این موضوع دیدگاه متفاوتی رو نسبت به این محصول ارائه میده؛ دیدگاهی که بدون شک برای کلکسیونرها بسیار جذابه.