گواهینامه متاس (METAS): چگونه یک ساعت به «مستر کرونومتر» تبدیل می‌شود؟

تو دنیای ساعت‌سازی، استانداردها و گواهینامه‌های معتبر بین‌المللی کم نیستن، اما به جرئت می‌شه گفت گواهینامه مستر کرونومترِ متاس (METAS Master Chronometer) یکی از سخت‌گیرانه‌ترین‌هاست، اگه نگیم سخت‌گیرانه‌ترینشونه!

داستان تکامل استانداردهای ساعت‌سازی، یه فرایند خیلی طولانی و آهسته بوده که تقریباً هم‌سن‌وسال خودِ ساعت‌سازیه. یعنی صحبت از یک تاریخ خیلی طولانیه. اولین ساعت‌های فنری حدود پونصد سال پیش ساخته شدن. کم‌کم که این ساعت‌ها کوچیک‌تر شدن، مردم شروع کردن به حمل کردنشون و این‌جوری بود که «ساعت مچی» به وجود اومد. البته ساعت‌های اولیه با معیارهای امروزی ما، افتضاح بودن! اما بالاخره، حفظ زمان دقیق به‌صورت قابل‌حمل، از نظر فنی ممکن شد. نقطه عطف این ماجرا، کرونومتر دریایی H4 اثر «جان هریسون» بود که سال ۱۷۵۹ تکمیل شد.

ساعت‌سازی دقیق و جستجو برای استانداردها

هم ساعت‌های دیواری و هم ساعت‌های مچی می‌تونن تحت استانداردهای دقیقی برای عملکردشون قرار بگیرن. این استانداردها هم برای اهداف علمی و هم برای کارهای عملی مثل مسیریابی و ناوبری اهمیت زیادی داشتن. در نهایت، در اواسط قرن نوزدهم، رصدخانه‌های نجومی شروع به انجام تست‌های دقت کردن و به ساعت‌ها امتیاز می‌دادن. این تست‌ها دقتِ زمان‌سنج‌های دقیق رو تأیید می‌کردن. در همین دوره بود که استفاده از اصطلاح «کرونومتر» برای هر نوع زمان‌سنج بسیار دقیق، رایج شد. رصدخانه‌هایی که این خدمات رو ارائه می‌دادن، کم‌کم شروع به برگزاری مسابقات هم کردن؛ برای مثال، رصدخانه ژنو از سال ۱۸۷۲ تا ۱۹۶۸ و رصدخانه نوشاتل از ۱۸۶۶ تا ۱۹۷۵ مسابقات کرونومتر برگزار می‌کردن.

این تست‌ها و مسابقات، در کل، برای تأیید تعداد انبوه ساعت‌های تولید انبوه طراحی نشده بودن. در سوئیس، مسئولیت صدور گواهینامه کرونومتر برای تعداد بالای ساعت‌ها به عهده Bureaux officiels de contrôle de la marche des montres (که به اختصار B.O. خونده می‌شدن) بود. این دفاتر B.O. از سال ۱۸۷۷ در مکان‌های مختلف تأسیس شدن و تا دهه ۱۹۵۰، مراکز تست در شهرهای بیل، سنت ایمیر، لاشودوفون، لو لوکل و لو سنتیه وجود داشتن که همگی مراکز اصلی صنعت ساعت‌سازی هم بودن. استانداردهای کرونومتر در دفاتر B.O. شبیه به گواهینامه امروزی COSC بود: موتورهای ساعت به مدت ۱۵ روز، در ۳ دمای مختلف و در ۵ حالت (پوزیشن) متفاوت تست می‌شدن و از سال ۱۹۶۱ تا ۱۹۷۳، استاندارد یک کرونومتر، حداکثر خطای روزانه بین ۱- تا ۱۰+ ثانیه بود.

COSC یا همون کنترل رسمی کرونومترهای سوئیس (Contrôle Officiel Suisse des Chronomètres) در سال ۱۹۷۳ تأسیس شد و امروز به عنوان یک نهاد ثالث و مستقل، گواهینامه کرونومتر صادر می‌کنه. استاندارد فعلی کرونومتر، یعنی ISO 3159، اولین نسخه‌اش در سال ۱۹۷۶ منتشر شد و اولین استاندارد واقعی بین‌المللی برای دقت ساعت بود؛ این استاندارد آخرین بار در سال ۲۰۰۹ به‌روزرسانی شد.

سازمان بین‌المللی استانداردسازی (ISO) استانداردهای دیگه‌ای هم برای ساعت‌های ضدآب (water resistant)، ساعت‌های غواصی (diver’s watches) (که یک زیرمجموعه برای ساعت‌های مناسب غواصی اشباع هم داره) و ساعت‌های ضدمغناطیس (antimagnetic) منتشر می‌کنه. این سه استاندارد، در کنار گواهینامه کرونومتر، برای سال‌ها استانداردهای پایه‌ای بودن که صنعت ساعت‌سازی در سوئیس و حتی در سراسر جهان، اون‌ها رو مبنای تولید خودشون قرار می‌دادن. البته این‌ها در کنار استانداردهای داخلی خودِ شرکت‌ها وجود داشتن که گاهی حتی از استاندارد COSC هم سخت‌گیرانه‌تر بودن (مثلاً استاندارد «کرونومتر فوق‌العاده» یا Superlative Chronometer رولکس که از سال ۲۰۱۵ اجرا می‌شه، علاوه بر داشتن گواهینامه COSC، یک مرحله کنترل داخلی نهایی توسط خود رولکس هم داره که استاندارد دقتش ۲-/۲+ ثانیه در روزه). استانداردهای مستقل دیگه‌ای هم در مقیاس کوچیک‌تر وجود دارن، مثل گواهینامه Poinçon de Genève/Timelab، گواهینامه Qualité Fleurier و گواهینامه Chronofiable. و اما جدیدترین و از بعضی جهات، سخت‌گیرانه‌ترین استاندارد، همون گواهینامه «مستر کرونومتر» هست که توسط مؤسسه فدرال اندازه‌شناسی سوئیس (METAS) اداره می‌شه و در حال حاضر توسط برندهای تودور (Tudor) و امگا (Omega) استفاده می‌شه.

راستش رو بخواین، سال‌هاست بین علاقه‌مندان به ساعت این بحث وجود داره که آیا گواهینامه COSC هنوز هم اونقدرها معنادار هست یا نه. اینکه این گواهینامه چقدر ارزش افزوده ایجاد می‌کنه، خیلی به سلیقه شخصی و اولویت‌های شما به عنوان یه کلکسیونر بستگی داره (مثلاً اگه شما عاشق ساعت‌های جیبی اسکلتون شده و دست‌ساز اواسط قرن بیستم باشید، احتمالاً دقت بالا اولویت اصلی شما نیست). با این حال، به نظرم ارزشش رو داره که اشاره کنیم تا همین امروز هم فقط حدود ۶ درصد از کل تولید ساعت‌های مکانیکی سوئیس، گواهینامه COSC رو دریافت می‌کنن. همین موضوع به‌تنهایی، حتی بدون در نظر گرفتن بقیه موارد، اون رو به یک نشان برتری تبدیل می‌کنه.

استاندارد مستر کرونومتر متاس (METAS)

با این همه، بزرگ‌ترین جهش رو به جلو در استانداردهای ساعت‌سازی که توسط یک نهاد ثالث و مستقل ارائه بشه، در سال ۲۰۱۵ اتفاق افتاد. این همون سالی بود که امگا با همکاری متاس (METAS)، یعنی مؤسسه فدرال اندازه‌شناسی سوئیس، گواهینامه مستر کرونومتر (Master Chronometer) رو معرفی کرد. خیلی‌ها به اشتباه به این گواهینامه میگن «گواهینامه متاس»، اما اسم اصلیش «مستر کرونومتر» هست و متاس (METAS) فقط نهاد صادرکننده این گواهینامه است. البته قبل از این معرفی، امگا در سال ۲۰۱۳ با رونمایی از مدل Omega Aqua Terra > 15,000 Gauss، زمینه‌چینی این ماجرا رو کرده بود.

استاندارد مستر کرونومتر، داشتن گواهینامه COSC رو به عنوان پیش‌نیاز خودش می‌دونه. این یعنی هر ساعتی که گواهینامه مستر کرونومتر داره، باید حتماً موتوری با تأییدیه COSC در قلبش داشته باشه. اما گواهینامه مستر کرونومتر، معیارهای اضافه دیگه‌ای هم داره:

۱. دقت بالاتر: اول اینکه، یه مستر کرونومتر باید دقت بالاتری از استاندارد COSC داشته باشه. استاندارد مستر کرونومتر ۰ تا ۵+ ثانیه در روز هست، در حالی که استاندارد COSC بین ۴- تا ۶+ ثانیه در روز خطا رو مجاز می‌دونه. این یکی از اون جاهاییه که می‌تونید برتری ساعت‌سازان مدرن نسبت به نسل‌های قبل رو ببینید؛ تولید با دقت بالا، ماشین‌های فرزکاری کنترل‌شده با کامپیوتر و مدیریت بهینه قطعات، این امکان رو فراهم کرده که ساعت‌های مکانیکی با تیراژ و سطح دقتی تولید بشن که در تاریخ این صنعت بی‌سابقه بوده.

۲. تست در حالت کامل: دوم، ساعت‌های مستر کرونومتر به‌صورت کاملاً مونتاژ شده و با قاب تست میشن. این موضوع به خاطر چندتا از الزامات تست مستر کرونومتر، مثل مقاومت در برابر مغناطیس و تست فشار، ضروریه. (استاندارد ISO 3159 میگه هم می‌شه فقط موتور رو تست کرد و هم «کله ساعت» – یعنی ساعت با قاب ولی بدون بند – رو. COSC می‌تونه هر دو رو تست کنه، اما انتخابش با خودِ سازنده است).

۳. ارزیابی ذخیره انرژی: سوم، گواهینامه مستر کرونومتر، ذخیره انرژی (power reserve) ساعت رو هم ارزیابی می‌کنه تا مطمئن بشه ادعای سازنده با عملکرد واقعی ساعت مطابقت داره.

۴. مقاومت در برابر مغناطیس: و در آخر – که پربحث‌ترین جنبه گواهینامه مستر کرونومتر هم هست – یه ساعت مستر کرونومتر باید بتونه در برابر میدان‌های مغناطیسی حداقل ۱۵٬۰۰۰ گاوس (gauss) مقاومت کنه و از کار نیفته (استاندارد دقیقاً به میدانی برابر با ۱.۵ تسلا اشاره می‌کنه که معادل ۱۵٬۰۰۰ گاوسه). طبق استاندارد، ساعت باید دو بار و هر بار به مدت ۳۰ ثانیه در معرض این میدان قرار بگیره؛ یک بار با خطوط میدان مغناطیسی عمودی و بار دیگه به صورت افقی نسبت به قاب ساعت. نکته جالبی که شاید ندونید اینه که (و منبع اصلی متن هم اشاره کرده تا وقتی استاندارد رو نخونده نمی‌دونسته) ساعتی که تحت این تست قرار می‌گیره، فقط باید از کار نیفته؛ یعنی بعد از تست، برای تغییرات بیشتر در دقتش آزمایش نمیشه و باید بلافاصله بعد از تست، مغناطیس‌زدایی بشه.

چه محصولاتی می‌توانند برای گواهینامه مستر کرونومتر اقدام کنند؟

اگه گواهینامه مستر کرونومتر اینقدر اطمینان خاطر بیشتری از نظر عملکرد میده، شاید از خودتون بپرسید که چرا برندهای بیشتری ازش استفاده نمی‌کنن؟ یک دلیلش اینه که ساخت ساعتی که معیارهای مستر کرونومتر رو داشته باشه، بدون استفاده از فنر تعادل (balance spring) سیلیکونی یا مواد غیرمغناطیسی دیگه (مثل فیبر کربن) تقریباً غیرممکنه. علاوه بر این، باید در قطعات چرخ‌دنگ (escapement)، مخصوصاً در اهرم و چرخ دنگ، از مواد غیرمغناطیسی استفاده کرد. پتنت اصلی فنرهای تعادل سیلیکونی که توسط کنسرسیومی متشکل از CSEM، گروه سواچ، پتک فیلیپ، رولکس و اولیس ناردین توسعه داده شده بود، تا نوامبر ۲۰۲۲ منقضی نشده بود. برای برندهایی که قبلاً از این فنرها استفاده نمی‌کردن، این تغییر به معنای بازطراحی خط تولید و تغییر زنجیره تأمین بود. مگر اینکه یک برند بخشی از یک گروه بزرگ با زیرساخت صنعتی قوی باشه، وگرنه صرفه اقتصادی لازم برای چنین تغییری وجود نداره – ضمن اینکه هنوز هم می‌شه با قطعات غیرسیلیکونی به عملکرد عالی رسید.

دلیل دیگه اینه که این استاندارد فقط برای ساعت‌های «ساخت سوئیس» (Swiss Made) تعریف شده. پس احتمالاً هیچ‌وقت این گواهینامه رو روی ساعت‌های ساخت آلمان یا ژاپن نخواهیم دید. این موضوع نه تنها برای تودور و امگا، بلکه برای کل صنعت ساعت‌سازی سوئیس یک مزیت رقابتی محسوب می‌شه (گواهینامه COSC هم فقط برای ساعت‌های «ساخت سوئیس» صادر می‌شه). هر دو شرکت سیکو و سیتیزن در ژاپن، تخصص داخلی و زیرساخت صنعتی لازم برای تولید قطعات مکانیکی سیلیکونی رو دارن، اما در هر دو مورد، تمرکز نوآوری‌ها در زمینه زمان‌سنجی دقیق، بیشتر روی نوسان‌سازهای کوارتز و در مورد سیکو، روی فناوری اسپرینگ درایو (Spring Drive) بوده.

گواهینامه مستر کرونومتر متاس: چه سودی برای شما داره؟

تقریباً بلافاصله بعد از اینکه امگا اعلام کرد از گواهینامه و تست‌های مستر کرونومتر استفاده می‌کنه، این سؤال پیش اومد که آیا این همه تست و سخت‌گیری، زیادی نیست؟ استدلال اصلی این بود که شما در زندگی روزمره بعیده با میدان مغناطیسی نزدیک به ۱.۵ تسلا مواجه بشید، مگر اینکه کنار یک دستگاه MRI یا یک شتاب‌دهنده ذرات مثل برخورددهنده هادرونی بزرگ (LHC) باشید که آهنرباهای الکتریکی‌اش میدانی تا ۸.۳ تسلا تولید می‌کنن. اگه دوست دارید خودتون روی ساعتتون آزمایش کنید (که اکیداً توصیه می‌کنم این کار رو با مسئولیت خودتون انجام بدید!)، می‌تونید آهنرباهای دائمی تجاری رو که برای کارهایی مثل «ماهیگیری با آهنربا» استفاده می‌شن، بخرید (منبع متن میگه با کمتر از ۳۰ ثانیه جستجو، یکی رو پیدا کرده که قدرت میدان سطحی‌اش ۱۲٬۶۰۰ گاوس یا ۱.۲۶ تسلا بوده).

اما واقعیت اینه که میدان‌های مغناطیسی وسایل الکترونیکی روزمره و آهنرباهای دائمی، که در همه چیز از درزگیر در یخچال گرفته تا قفل کیف و قاب گوشی پیدا میشن، خیلی رایج‌تر از این حرف‌ها هستن. یکی از کاربردهای خیلی رایج آهنرباهای دائمی در لپ‌تاپ‌هاست؛ یکی دیگه هم در گوشی‌های موبایله. برای مثال، آیفون یک آهنربای داخلی دائمی داره که برای تراز کردن گوشی روی شارژر وایرلس استفاده می‌شه.

این آهنرباها اونقدر قوی نیستن که واقعاً یک ساعت رو متوقف کنن، و قدرت میدان مغناطیسی هم با فاصله گرفتن خیلی سریع کم می‌شه. برای همین، معمولاً این میدان‌ها اثر فوری و محسوسی ندارن، مگر اینکه ساعتتون رو دقیقاً کنار یکی از اون‌ها قرار بدید. برای مثال، نویسنده اصلی این مطلب تعریف می‌کنه که سال‌ها پیش ساعت اسپیدمستر دهه نودی خودش رو روی قفل آهنربایی کیف گوشی گذاشته و ساعتش بلافاصله شروع به ۲۰ ثانیه جلو افتادن در هر ساعت کرده! اثرات مخرب مغناطیس روی ساعت‌ها اونقدر رایجه که هر کارگاه ساعت‌سازی یک دستگاه مغناطیس‌زدا داره که مدام در حال کاره و به طور روتین در حین سرویس ساعت ازش استفاده می‌شه. علاوه بر تأثیرات مستقیم و ظریف‌تر مغناطیس روی دقت ساعت، قرار گرفتن در معرض میدان‌های مغناطیسی ضعیف در طول زمان می‌تونه خواص جبران حرارتی فنرهای تعادل از نوع Nivarox رو که پرکاربردترین نوع در صنعت هستن، تغییر بده (هرچند فنرهای سیلیکونی دارن به سرعت جاشون رو می‌گیرن).

گواهینامه مستر کرونومتر متاس یک تضمین شخص ثالث برای عملکرد در ذخیره انرژی و یکپارچگی قاب در برابر فشار هم ارائه می‌ده (اگرچه این گواهینامه نیازی به تست بر اساس استاندارد ساعت‌های غواصی ISO 6425 نداره). این استاندارد توسط متاس اداره می‌شه که به صورت دوره‌ای و سرزده از کارخانه‌های امگا و تودور، یعنی دو برندی که در حال حاضر از این استاندارد استفاده می‌کنن، بازدید می‌کنه. اتاق تست متاس یک اتاق جداگانه در این کارخانه‌هاست که فقط بازرسان متاس به اون دسترسی دارن.

در حال حاضر، تقریباً کل تولید ساعت‌های مکانیکی امگا دارای گواهینامه مستر کرونومتر هستن و تودور هم که به تازگی در سال ۲۰۲۳ کارخانه جدیدش رو در لو لوکل افتتاح کرده، در حال حرکت به سمت استفاده گسترده‌تر از این گواهینامه است. گواهینامه مستر کرونومتر قطعاً تنها راه رسیدن به عملکرد و دقت بالا در ساعت‌سازی مکانیکی نیست، اما در این حوزه، یک استاندارد عینی، منحصربه‌فرد و کاملاً سوئیسی برای برتری در هنر ساعت‌سازی مدرن به حساب میاد.