راهنمای کامل تعمیر ساعتهای مکانیکی
تبریک! شما اولین ساعت مکانیکیتان را خریدید. شما دیگر فقط صاحب یک زمانسنج نیستید؛ آن صفحهی کوچک روی مچ دست شما نمادی از تلفیق علم و هنر و ادای دینی به نبوغ بشریت است. چه ساعت مچی را فقط برای مناسبتهای خاص بپوشید، چه این ساعت همراه تمام لحظات تلخ و شیرین شما باشد، چه حقوق یک هفتهتان را برایش داده باشید، چه حقوق یک سال را، این ساعت باید سالهای سال بی مشکل برای شما کار کند. تنظیمش کنید و بعداً دیگر بهش فکر نکنید. آن را ببندید و به کارتان برسید. این مزیت ساعتهای مکانیکی است.
ولی قبل از اینکه از این مزایا استفاده کنید، باید به چند نکته توجه کنید تا بتوانید ساعتهای مکانیکی را سالم نگه دارید تا وقتی که آن را به بچههایتان میدهید. زمانی را به مطالعه دربارهی آنها اختصاص دهید. زمانسنج شما لیاقت این فرصت را دارد.
ساعتهای مکانیکی چطور کار میکنند؟
اصول اولیهی معماری تمام ساعتهای مکانیکی در سه قرن اخیر یکسان است و این نشان میدهد که چه ماشین کاربردی و مبتکرانهای است. برعکس ساعتهای کوارتزی، ساعتهای مکانیکی انرژیشان را از باتری تامین نمیکنند. نیروی محرکهای که عقربهها را تکان میدهد و موارد جانبی دیگر مثل نشان دادن تاریخ، زمانهای تحول ماه و ثانیهشمار را فعال نگه میدارد، از باز شدن فنر مسطحی به دست میآید که محکم پیچ خورده است.
اگر فنر اصلی به حال خود رها شود، فوری باز میشود و انرژیاش را سریعا آزاد میکند. به همین دلیل جعبهی فنر ساعت با چرخدندهای دندانه شکل و کوچک جفت میشود و چرخدنگ را میسازد. چرخدنگ حلقهای دارد که با مدام با اهرمی چرخشی بسته و باز میشود. این اهرم چرخشی با قطعهای ظریف کنترل میشود که این همان رقصانک است. این چرخدنگ چرخشی انرژی آزاد شده از فنر اصلی را کنترل میکند و این انرژی را از طریق چرخدندهها به عقربهها منتقل میکند تا ساعت و عقربه و ثانیه را بخوانند.
رقصانک قلب ساعت است. اگر تا به حال کار کردن یک ساعت مکانیکی را دیده باشید، این تشبیه را درک میکنید؛ چرا که رقصانک مثل نبض در فواصل مشخصی بین ۱۸۰۰۰ تا ۳۶۰۰۰ بار در ساعت جلو و عقب میشود. دقت ساعت خیلی به سفتی رقصانکش و مقاومت آن به تغییرات دما و میدان مغناطیسی وابسته است. خیلی از رقصانکهای جدید از آلیاژهای فلزیای ساخته شدهاند که در اثر تغییر دما آسیب میبینند. بعضیها هم از سیلیکون ساخته شدهاند که دربرابر میدانهای مغناطیسی مقاوماند.
جالب است که این دستگاه با چنین چرخدندهها و فنرهای ظریفی میتواند اینقدر دقیق زمان را بسنجد. (بااینحال یک کورنومتر تنظیمشده با دقت ۹۹.۹۹۹ درصد ساعت را نشان میدهد). اما همانطور که احتمالاً حدس زدهاید، اصطکاک و شوکهای خارجی دشمن ساعتهای مکانیکی هستند. اصطکاک را با استفادهی منظم از روانکنندهها و صفحهی جواهری صاف ساعت برطرف میکنند. آن صفحهی درخشان قرمزی که زیر عقربهها و چرخدندهها میبینید، از جنس یاقوت است. قبلاً یاقوت واقعی استفاده میشد، ولی الان یاقوت مصنوعی است. مرکز چرخدندهها در وسط این صفحه قرار میگیرد که با صیقل دادن سطح آنها، اصطکاک تقریباً به صفر رسیده است.
اگر این محورها فضای کافی برای نوسان نداشته باشند، یک حرکت ناگهانی مثل حرکت دستتان هنگام همزدن تخممرغ میتواند یکیشان را از جایش خارج کند و کل حرکت به هم میریزد؛ پس این جواهرها در قابی معلق هستند که نوسان و شوکها را خنثی میکند و محورها را از مرگ حتمی نجات میدهد.
چگونه ساعت را تنظیم و کوک کنیم؟
یکی از زیباترین نکات ساعتهای مکانیکی این است که برای کار کردن باید با صاحبش در ارتباط باشد. اگر ساعت را کوک نکنید، فنر اصلی پیچخورده فقط میتواند برای یک یا دو روز (بعضاً بیشتر) انرژی تامین کند. ساعتهای کوکی وابستهبهمچ نابترین ساعتهای مکانیکی هستند و همین جذابشان میکند. فنر اصلی همانطور که از اسمش پیداست با چندبار چرخاندن تاج ساعت کار میکند. با اینکه کوک کردن ساعت ساده است، باید حواستان به چند نکته باشد.
ساعت را در بیاورید
اول از همه، ساعت را روی دست کوک نکنید. شاید برایتان جذاب باشد که وقتی سرکار هستید و در اینترنت گشتوگذار میکنید، چند بار تاج را بچرخانید، ولی این زاویه بد است و ممکن است به دستهی کوک ساعت فشار زیادی وارد کند. دوم اینکه، خیلی ساعت را کوک نکنید. وقتی که دیگر تاج نچرخید، یعنی ساعتتان کوک شده است. این مثل پر کردن کامل باک بنزین نیست (که نباید تا آخر هم پر کنید.) تلاش نکنید که بیشتر از آن تاج را بچرخانید. بهمحض اینکه مقاومت را حس کردید، دیگر تاج را نچرخانید. روزی یکبار ساعت را کوک کنید. ساعت وقتی میتواند زمان را بهدرستی نشان بدهد که فنر اصلی فشردگیای بیشتر از نصف داشته باشد. ساعتهای معمولی معمولا انرژی دو روز خود را دارند، پس خوب است که هرروز صبح قبل بستن آن را کوک کنید.
بگذارید ساعت خودش را کوک کند
ساعت اتوماتیک (یا خودکوککن) مثل اسمش کار میکند. تا زمانی که آن را روی دستتان ببندید، فنر اصلی فشردگیاش را به کمک روتوری حفظ میکند که با حرکت دستتان نوسان میکند. کلاچ لیزی وجود دارد که نمیگذارد ساعتتان زیاد کوک شود. تا زمانی که ساعت را هرروز دستتان نکنید یا خیلی فرد بیحرکتی نباشید، نیاز نیست که ساعت اتوماتتان را کوک کنید.
ولی اگر اینطور هستید، تاج را ۲۰ یا ۳۰ بار بچرخانید تا ثانیهشمار شروع به حرکت کند. ساعت را تنظیم کنید و بعد آن را ببندید. برعکس ساعتی که در بخش قبل به آن اشاره کردیم، شما نمیتوانید ساعت اتومات را بیش از حد کوک کنید ولی خیلی هم سعی نکنید آن را کوک کنید. مکانیزم کوک ساعتهای اتومات به محکمی آن ساعتها نیست و به همین دلیل اگر بیاحتیاط و یا زیاد از آنها استفاده کنید، میشکنند. بگذارید ساعت خودش را کوک کنید.
تنظیم کنید
تنظیم کردن ساعت کار راحتی است، ولی باید حواستان به بعضی چیزها باشد. مهمترین قانون این است که اگر زمان ساعت بین ۹ شب تا ۲ صبح بود، تاریخ را تنظیم نکنید. توجه کنید که میگوییم زمان ساعت نه زمان واقعی روز. اگر ساعتی را برداشتید که کار نمیکرد و نمیدانستید که چه زمانی از کار افتاده است، تاج را تا آخر بیرون بکشید و عقربهها را اینقدر بچرخانید که تاریخ عوض شود. شما الان نیمهشب را پیدا کردهاید. در قدم بعدی، زمان را به ساعتی بعد ۲ صبح بکشید و بعد تاج را فشار دهید تا تاریخ را تنظیم کنید.
ممکن است بپرسید چرا؟ مکانیزم تغییر تاریخ از ساعت ۹ شب به بعد چرخدندهها را درگیر میکند و این موضوع تا ساعت ۲ صبح ادامه دارد. تنظیم کردن تاریخ در این بازه باعث میشود که دندانهی ظریف این چرخدندهها بشکند و خسارت گرانقیمتی به بار بیاورد. همچنین بهتر است که ساعت را رو به جلو تنظیم کنید نه به عقب. این هم جلوی آسیب به فرآیند تغییر تاریخ را میگیرد. واضح است که اگر ساعتتان تاریخ را نشان نمیدهد، هیچ کدام از اینهایی که گفتیم اهمیتی ندارد.
کارهایی که نباید بکنید
حواستان به مقاومت ساعت در برابر آب باشد
همانطور که بالاتر اشاره کردیم، دشمن اصلی ساعتهای مکانیکی رطوبت، شوک و آهنرباها هستند. خوشبختانه، ساعتهای مدرن دربرابر این سهتا مقاومت خوبی دارند. واشرهای مصنوعی، تاجهای چفتشده و مقاومت بالای ساعت باعث میشود که آب وارد ساعت نشود؛ البته با فرض اینکه ساعت سالم باشد. بسیاری از ساعتها، حتی ساعتهای رسمی، تا فشار ۳ اتمسفر یعنی تا سی متری آب مقاوم هستند.
شاید به نظر عمیق باشد، ولی این حداقلهاست. شاید وقتی که در مهمانی داخل استخر پریدید، ساعت پاتک کالاتروایتان چیزیاش نشود، اما توصیه نمیکنیم که هرروز موقع شنا آن را دستتان کنید. (برای آن کار ساعتهایی را ببندید که تا عمق ۵۰ متری مشکلی نداشته باشند.) با اینکه تاجهای چفتشده بهترین مانع برای ورود رطوبت هستند، حتی بعضی از ساعتهای عمق ۲۰۰ متری که برای غواصی طراحی شدهاند هم از تاجهای دوبار چفتشدهی شکننده استفاده میکنند. اگر مدت زیادی را زیر آب هستید (چه عمدی چه غیرعمدی)، بهتر است سالانه مقاومت ساعتتان را به آب بسنجید و واشرها را عوض کنید.
حواستان به شوکها باشد
با اینکه جذبکنندههای اینکابلاک و کیف داخل ساعت بسیاری از ضربههای غیرمترقبه را خنثی میکنند، باز هم حواستان باشد که شما دستگاهی ظریف روی مچتان بستهاید. ما مجازیم تا سقف مشخصی ساعتمان را تنبیه کنیم! خردکردن چوب، باز کردن طناب گیر کرده و یا گلف کارهایی هستند که برای ساعت مکانیکیتان خوب نیستند. در این مواقع بهتر است که ساعت کوارتزیای را که سالها نادیده گرفتهاید را دست کنید و این ساعت اسپیدمستر را روی میز بگذارید. مهم نیست ناسا چندبار آن را تست کرده باشد.
حواستان به میدان مغناطیسی باشد
میدان مغناطیسی باعث میشود که بخشهای ظریف رقصانک به هم بچسبند و فنرها را کوتاه کنند و باعث شوند که ساعت خیلی سریعتر کار کند. شرکتهای ساعتسازی گامهای موثری در جهت مقاومسازی ساعتها به میدان مغناطیسی برداشتهاند، اما رقصانک بسیاری از ساعتهای غیرلوکس همچنان آسیبپذیر هستند. تلویزیون، بلندگو و آیپدها آهنرباهایی دارند که اگر به ساعت نزدیک شوند، دقت آن را به هم میزنند. اگر یکدفعه دیدید که ساعت بریتلینگتان که همیشه درست کار میکرد این بار ۵ دقیقه جلوتر را نشان میدهد، احتمالاً داخل میدان مغناطیسی قرار گرفته است. خوشبختانه تعمیر این موضوع کار سادهای است و ساعتسازها زیر ۵ دقیقه آن را تعمیر میکنند. با اینحال پیشگیری بهتر از درمان است!
چگونه از ساعتتان مراقبت کنید
کریستال را صیقل بدهید
اگر کمی توجه کنید، TLC به شما اطمینان میدهد که میتوانید ساعتتان را با افتخار و بهشادی بپوشید و آنقدر سالم نگهش دارید که به نسل بعدیتان بدهید. بسیاری از ساعتهای امروزی از کریستال زمرد ساخته شدهاند که دربرابر ضربه مقاوم است و خش نمیافتد. بااینحال بعضی از ساعتها (مثل اسپیدمستر امگا و پانرای PAM00372) از کریستالهای اکرلیک ساخته شدهاند که دنبالهرو معیارهای زیباییشناسی قدیمیشان باشند. شاید هم ساعت رولکس دیتجاست ۱۹۶۰ پدربزرگتان را بستهاید که گنبدی پلاستیکی دارد. با اینکه اکرلیکها خیلی زود خش میافتند، بهراحتی هم صیقل داده میشوند. تمیزکنندهی لنز چراغ جلوی ماشینها برای این کار مناسب است. براسو هم همینطور. اگر میخواهید چیز خاصی هم داشته باشید، میتوانید یک تیوب پلیواچ بخرید که برای این کار تعبیه شده است.
داخل این قاب
قابهای ساعت هم خش میافتند مگر اینکه ساعت در دستان یک ملکه باشد. باز هم کمی صیقل دادن مشکل را حل میکند. یک کیت صیقل ساعت بخرید که شامل پارچههای سمبادهای با جنسهای مختلف میشود تا هرنوع صیقلی بتوانید بدهید. در یک چشم به هم زدن، با بهکارگیری ماهرانه اسکاچبرایت میتوانید بند سابمارینرتان را به شکوه اولیه برگردانید، ولی خیلی به حرف ما تکیه نکنید. حواستان باشد اگر ساعت قدیمی کلکسیونری دارید، نسخهی صیقلنشدهی آن ارزشمندتر است. در این حالت با خط و خش کنار بیایید مگر اینکه بخواهید آن را بفروشید.
ساعت را بشویید
فارغ از اینکه چه ساعتی میپوشید، حتی اگه چند لحظه هم روی دستتان باشد، آنقدر دیانای رویش میماند که برای صحنهی جرم کافی باشد. پس حواستان باشد که هرازگاهی تمیزش کنید. مسواکی قدیمی و آب برای این کار بس است. بیشتر صفحهی پشت و بندها را پاک کنید و اینطور دیگر دوستان خورهساعتتان وقتی ساعت را میبینند حالشان بد نمیشود.
آن را ببندید
بندها و تاحدودی دستبندهای فلزی خیلی زودتر از بقیهی بخشهای ساعت خراب میشوند، ولی با رسیدگی مداوم میتوانید مدتی طولانیتر شکل آنها را حفظ کنید. بندهای پلاستیکی سالمتر میمانند و برای داخل آب هم مناسب هستند، ولی اگر در معرض خورشید یا حشرهکش یا عطر و ضدآفتاب قرار بگیرند، میپوسند. پس آنها را بشویید و حواستان باشد که کنار قلاب و بالای بندها پاره نشود تا مبادا ساعت را در دریا گم کنید.
بندهای چرمی آب را دوست ندارند، ولی اگر روغن چرم و محصولات ضدآب به آنها بزنید میتوانند چندسالی برایتان کار کنند. بندهای فلزی هم با یک صیقل ساده اندازهی خود ساعت کار میکنند. فارغ از اینکه چه ساعتی میخرید، چند بند اضافه و ابزار تعویض بند هم بخرید (ببینید که چطور از آنها استفاده کنید.) بهویژه اگر میخواهید مدام بندها را عوض کنید.
خدمات SPA
همه این داستان را شنیدهاند که ساعتهای رولکس و سیکو از سفرهای دریایی روی مچ یک دریابان جان سالم به در برده است و برای دهه های متوالی بیتعمیر ساعت را دقیق نشان داده است، ولی این به این معنا نیست که این کار برای ساعت خوب است. وقتی روغنهای روانکننده خشک میشوند، دندانهها و جواهر خورده میشوند و این یعنی تعمیر روتین تبدیل به یک تعمیر اساسی (بخوانید گرانقیمت) میشود.
بسیاری از ساعتهای مدرن میتوانند تا پنجسال بدون مراجعه به تعمیرگاه کار کنند. این یعنی اگر بهطور منظم آن را بپوشید، رقصانک ۷۰۰۰۰۰ بار در روز نوسان کرده است. فکر نمیکنید هر پنجسال لایق مراجعه به تعمیرکننده باشد؟ نگهداری ساعت ممکن است گران باشد، ولی ساعتهای مکانیکی یکطور سرمایهگذاری هستند. اگر این مدت ساعت را نگه داشته باشید، احتملاً میخواهید مدت طولانیتری هم نگهش دارید پس خطر را به جان بخرید و آن را به تعمیرگاه ببرید. میتوانید ساعت دیگری هم بخرید به بهانهی اینکه این مدت که ساعتتان در دست تعمیر است بیساعت نمانید.
